Een besloten ruimte is een gesloten of deels open ruimte die niet bedoeld is voor het verblijf van personen. De toegang is vaak beperkt en er kunnen risico's ontstaan door bijvoorbeeld zuurstoftekort, gevaarlijke stoffen, brand of explosie.
Juist omdat u die gevaren niet altijd kunt zien, kan werken in een besloten ruimte gevaarlijk zijn. Een tank kan leeg lijken, terwijl de lucht binnen niet veilig is om in te ademen. En een rioolput ziet er misschien onschuldig uit, terwijl er giftige gassen aanwezig kunnen zijn.
In dit artikel leest u wat een besloten ruimte precies is, welke voorbeelden er zijn, met welke gevaren u rekening moet houden en wanneer toezicht door een mangatwacht nodig is.
De term besloten ruimte staat niet letterlijk in de Arbowet of het Arbobesluit. In de praktijk wordt de term wel veel gebruikt om werkplekken aan te duiden waar, door de inrichting en omstandigheden, bijzondere veiligheidsrisico's kunnen ontstaan.
Het Arbobesluit beschrijft in artikel 3.5g vooral de gevaren waar werkgevers rekening mee moeten houden. Het gaat om plaatsen of ruimten waar gevaar kan bestaan voor verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie.
Kan worden vermoed dat zo'n gevaar aanwezig is? Dan mag een werknemer de ruimte niet zomaar betreden. Eerst moet worden onderzocht of veilig werken mogelijk is en welke maatregelen daarvoor nodig zijn.
Een veelgebruikte definitie uit Arbo Informatieblad 5 (AI 5) beschrijft een besloten ruimte als een gesloten of deels open omgeving met een al dan niet vernauwde toegang, die niet ontworpen is voor het verblijf van personen en waar werkzaamheden risico's kunnen opleveren voor de veiligheid en gezondheid.
De belangrijkste vraag is dus niet alleen hoe een ruimte eruitziet. Het gaat er vooral om welke risico's er kunnen ontstaan zodra iemand de ruimte betreedt of er werkzaamheden uitvoert.
Besloten ruimtes zijn er in allerlei vormen. Sommige herkent u direct, terwijl andere werkplekken minder snel als besloten ruimte worden gezien.
Veelvoorkomende voorbeelden zijn:
opslagtanks en reservoirs
silo's en ketels
riolen en rioolputten
kelders en kruipruimtes
liftschachten
putten en sleuven
buffervaten en koeltorens
leidingtunnels
waterbassins en sprinklerputten
dubbele wanden en bodems
Een besloten ruimte hoeft dus niet volledig afgesloten te zijn. Ook een deels open ruimte kan risico's opleveren door slechte ventilatie of beperkte mogelijkheden om de ruimte snel te verlaten.
Ondernemersplein noemt bijvoorbeeld ook scheepsruimen en afgedekte waterbassins. Het gaat uiteindelijk om de omstandigheden in de ruimte en de risico's die daardoor ontstaan.
In internationale en industriële omgevingen wordt vaak gesproken over een confined space. Voor werkzaamheden waarbij specialistische hulpverlening direct beschikbaar moet zijn, kan bijvoorbeeld een confined space rescue team worden ingezet.
Veel risico's in een besloten ruimte hebben te maken met de lucht in de ruimte. Dat maakt ze extra gevaarlijk. U kunt een tekort aan zuurstof of de aanwezigheid van bepaalde gassen niet altijd zien of ruiken.
Normale buitenlucht bevat ongeveer 20,9 volumeprocent zuurstof. Volgens artikel 3.5g van het Arbobesluit is er in ieder geval sprake van verstikkingsgevaar wanneer het zuurstofgehalte onder 18 volumeprocent komt.
Een te laag zuurstofgehalte kan onder andere ontstaan door roestvorming, chemische processen, verdringing door andere gassen of werkzaamheden die in de ruimte worden uitgevoerd.
Daarom wordt de atmosfeer van een besloten ruimte vóór het betreden gecontroleerd wanneer een gevaarlijke atmosfeer kan worden vermoed.
Ook te veel zuurstof kan gevaarlijk zijn. Een hoger zuurstofgehalte zorgt ervoor dat materialen makkelijker kunnen ontbranden en dat een brand zich sneller kan ontwikkelen.
Het Arbobesluit spreekt in ieder geval van gevaar voor brand of explosie wanneer het zuurstofgehalte hoger is dan 21 volumeprocent of wanneer de concentratie brandbare gassen of dampen hoger is dan 10 procent van de onderste explosiegrens.
Gevaar | Grenswaarde volgens artikel 3.5g |
Verstikking | Minder dan 18 volumeprocent zuurstof |
Brand of explosie | Meer dan 21 volumeprocent zuurstof of brandbare gassen of dampen boven 10% van de onderste explosiegrens |
Bedwelming of vergiftiging | Concentraties boven de geldende grenswaarden uit artikel 4.3 van het Arbobesluit |
In bijvoorbeeld tanks, silo's en riolen kunnen schadelijke gassen of dampen aanwezig zijn. Denk aan koolmonoxide of waterstofsulfide.
Daarbij kunt u niet op uw zintuigen vertrouwen. Sommige gevaarlijke stoffen zijn niet te ruiken en bij andere stoffen kan het reukvermogen worden beïnvloed. Een goede gasmeting is daarom belangrijk voordat iemand de ruimte betreedt.
Ook de toegang zelf vormt een risico. Veel besloten ruimtes zijn alleen bereikbaar via een mangat, luik of andere smalle opening.
Wanneer iemand binnen onwel wordt, is het daardoor veel moeilijker om die persoon snel naar buiten te krijgen. Ook hulpverleners kunnen de ruimte niet altijd eenvoudig betreden.
Daarom moet vóór aanvang van de werkzaamheden niet alleen worden gekeken naar veilig werken, maar ook naar wat er moet gebeuren als het toch misgaat.
Niet iedere besloten ruimte ziet eruit als een tank of silo. Kijk daarom niet alleen naar de vorm van de ruimte, maar vooral naar de omstandigheden.
Let bijvoorbeeld op deze kenmerken:
De ruimte is niet ontworpen voor het verblijf van personen.
De toegang en uitgang zijn beperkt.
Er kan een gevaarlijke atmosfeer ontstaan.
Ventilatie is beperkt.
Het is lastig om de ruimte bij een noodsituatie snel te verlaten.
Herkent u één of meerdere van deze kenmerken? Dan is het verstandig om vooraf te onderzoeken welke risico's aanwezig zijn en welke veiligheidsmaatregelen nodig zijn.
Dat kan betekenen dat de atmosfeer vóór het betreden moet worden gemeten en dat er een werkvergunning en Taak Risico Analyse worden opgesteld. Daarin worden de werkzaamheden, risico's en benodigde maatregelen vastgelegd.
Ook een kruipruimte, rioolput of andere relatief kleine werkplek kan dus extra voorzorgsmaatregelen vragen. Het gaat niet om het label dat op de ruimte staat, maar om de risico's die er aanwezig kunnen zijn.
Bij werkzaamheden in besloten ruimtes is toezicht van buitenaf vaak een belangrijke veiligheidsmaatregel. Ondernemersplein noemt het zorgen voor een buitenwacht of mangatwacht dan ook als één van de maatregelen voor veilig werken in besloten ruimtes.
Ook het Arbobesluit stelt eisen aan toezicht wanneer sprake is van een gevaarlijke atmosfeer.
Artikel 3.5g bepaalt dat eerst moet worden onderzocht of er gevaar bestaat voor verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie. Is dat gevaar aanwezig? Dan moeten maatregelen worden genomen om veilig werken mogelijk te maken.
Kunnen die maatregelen het gevaar niet voldoende wegnemen, maar is het toch noodzakelijk om de ruimte te betreden? Dan moet de werknemer permanent worden geobserveerd. Ook moeten maatregelen zijn getroffen om bij direct gevaar onmiddellijk hulp te kunnen bieden.
De wet gebruikt daarbij niet letterlijk het woord mangatwacht. In de praktijk wordt deze rol vaak ingevuld door een mangatwacht of buitenwacht.
Een mangatwacht blijft buiten de besloten ruimte en houdt toezicht zolang er binnen wordt gewerkt.
De mangatwacht bewaakt de toegang, houdt contact met de medewerkers in de ruimte en controleert of de afgesproken veiligheidsmaatregelen worden nageleefd.
Verandert de situatie of gaat er iets mis? Dan kan de mangatwacht direct alarm slaan en zorgen dat de afgesproken noodprocedure in werking wordt gezet.
Juist dat continue toezicht is belangrijk. Iemand die in een besloten ruimte werkt, kan bij bijvoorbeeld zuurstoftekort of blootstelling aan gevaarlijke stoffen soms niet meer zelf om hulp vragen.
Meer over de werkzaamheden en verantwoordelijkheden leest u in het artikel over wat een mangatwacht is en doet.
Gaat u werkzaamheden uitvoeren in een tank, silo, riool, put of andere besloten ruimte en heeft u daarvoor een mangatwacht nodig?
De Groot Brandwachten levert Rijksgediplomeerde professionals voor toezicht bij werkzaamheden in besloten ruimtes. Onze mangatwachten zijn gecertificeerd voor onder andere eerste hulp, gasmetingen en het gebruik van kleine blusmiddelen.
We zijn 24/7 bereikbaar en kunnen bij spoed binnen twee uur op locatie zijn, door heel Nederland.
Wilt u weten welke inzet bij uw werkzaamheden past? Neem gerust contact met ons op via 078 645 2257 of het contactformulier.
